نگاهی انتقادی به آموزش انسان‌شناسی قرآنی در مدارس معارف اسلامی

از خلافت الهی تا مسئولیت انسانی؛ ضرورت بازاندیشی در آموزش معارف قرآنی پایه دوازدهم

دکتر فردین احمدی، پژوهشگر علوم قرآن و حدیث و سرگروه استانی دروس معارف اسلامی شهرستان‌های استان تهران، در یادداشتی علمی و تحلیلی با بررسی درس نخست کتاب «علوم و معارف قرآنی ۳»، ضمن تبیین ظرفیت‌های ارزشمند این درس، بر ضرورت دقت در استدلال‌های تفسیری، رفع ابهام‌های مفهومی و تقویت پیوند میان آموزه‌های قرآنی و زندگی دانش‌آموزان تأکید کرد.

به قلم دکتر فردین احمدی؛ دکترای الهیات، گرایش علوم قرآن و حدیث، نویسنده و پژوهشگر دینی و سرگروه استانی دروس دین و زندگی، مدیریت خانواده و معارف اسلامی شهرستان‌های استان تهران

آموزش معارف قرآنی؛ فراتر از انتقال مفاهیم

یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های نظام تعلیم و تربیت دینی آن است که آیا آموزش معارف قرآنی صرفاً باید به انتقال مجموعه‌ای از مفاهیم، اصطلاحات و آموزه‌های اعتقادی محدود شود یا رسالت اصلی آن، پرورش انسانی اندیشمند، مسئولیت‌پذیر و برخوردار از قدرت تحلیل و انتخاب آگاهانه است؟

پاسخ به این پرسش، مسیر نقد و ارزیابی کتاب‌های درسی معارف اسلامی را روشن می‌سازد. کتاب درسی زمانی می‌تواند در تحقق اهداف تربیت دینی موفق باشد که علاوه بر برخورداری از اعتبار علمی و استحکام محتوایی، زمینه گفت‌وگو، پرسشگری، تدبر و پیوند آموخته‌ها با زندگی واقعی دانش‌آموزان را فراهم کند.

درس نخست کتاب «علوم و معارف قرآنی ۳» پایه دوازدهم رشته علوم و معارف اسلامی، با عنوان «ما ز بالاییم و بالا می‌رویم»، از این منظر شایسته بررسی تخصصی است؛ زیرا به یکی از مهم‌ترین مباحث انسان‌شناسی قرآنی، یعنی جایگاه انسان در نظام آفرینش، حقیقت وجودی او و ظرفیت‌های کمالی بشر می‌پردازد.

این درس با بهره‌گیری از آیات ۲۸ تا ۳۴ سوره بقره و آیات مرتبط از سوره‌های حجر و ص، تلاش می‌کند تصویری از کرامت، استعدادها و مسئولیت‌های انسان در پرتو وحی ارائه دهد.

خلافت الهی؛ مفهومی بنیادین که نیازمند تبیین دقیق است

یکی از محورهای اصلی درس، مفهوم خلافت الهی انسان با استناد به آیه شریفه «إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» است.

این آیه از مهم‌ترین مستندات قرآنی در مباحث انسان‌شناسی به شمار می‌رود و مفسران درباره گستره و مصادیق خلافت الهی، دیدگاه‌ها و تحلیل‌های قابل توجهی ارائه کرده‌اند.

در صفحه ۱۴ کتاب، با توجه به ساختار ادبی آیه، از جمله جمله اسمیه و اسم فاعل «جاعل»، استمرار جریان خلافت مورد توجه قرار گرفته است.

بااین‌حال، از منظر روش‌شناسی تفسیر، ضروری است میان ظرفیت دلالی ساختارهای ادبی و اثبات یک نتیجه اعتقادی یا تاریخی تمایز قائل شویم.

ساختار نحوی آیه می‌تواند در فهم معنای آن نقش داشته باشد، اما تعیین گستره زمانی و مصداقی خلافت الهی نیازمند بررسی قرائن، سیاق آیات و شواهد تفسیری مکمل است.

ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود در تبیین آموزشی این مفهوم، استدلال ادبی در کنار تحلیل تفسیری قرار گیرد تا دانش‌آموز با شیوه صحیح استنباط از آیات قرآن آشنا شود.

جانشینی خداوند؛ ضرورت تفکیک مفاهیم انسانی و الهی

موضوع دیگری که شایسته تأمل است، نحوه تبیین مفهوم جانشینی خداوند در صفحات ۱۵ و ۱۶ کتاب است.

در روابط انسانی، جانشینی معمولاً به معنای قرار گرفتن فردی در جایگاه دیگری و پذیرش بخشی از مسئولیت‌ها و اختیارات اوست؛ اما چنین تعریفی را نمی‌توان بدون توضیح و تفکیک مفهومی به رابطه انسان و خداوند تعمیم داد.

خداوند متعال نه غایب است، نه محدود و نه نیازمند جانشین برای جبران ناتوانی یا انجام امور خویش.

بنابراین، خلافت الهی انسان را باید در چارچوب جایگاه و مسئولیتی که خداوند برای او مقرر کرده است، تبیین کرد.

همچنین، برخورداری انسان از کمالاتی مانند علم، قدرت، حکمت و رحمت، به معنای همانندی حقیقی و نامحدود او با ذات الهی نیست؛ زیرا صفات خداوند ذاتی و نامتناهی است، درحالی‌که کمالات انسان محدود، وابسته و عطاشده‌اند.

توضیح این تمایز می‌تواند ضمن تقویت فهم توحیدی دانش‌آموزان، از شکل‌گیری برداشت‌های نادرست در مباحث اعتقادی جلوگیری کند.

حقیقت روح انسان؛ از بیان قرآنی تا فهم دقیق اعتقادی

یکی از ارزشمندترین بخش‌های درس، توجه به حقیقت روحانی انسان و استناد به تعبیر قرآنی «نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي» است.

این تعبیر از جمله موضوعاتی است که در تاریخ تفسیر قرآن، مباحث گسترده‌ای درباره آن شکل گرفته است.

نکته مهم در آموزش این آیه آن است که انتساب روح به خداوند نباید به معنای جدا شدن بخشی از ذات الهی و قرار گرفتن آن در وجود انسان تفسیر شود.