سروران گرامی، امروز اقتضای شرایط آن است که ما در این زمینه پیشگام باشیم؛ همان‌گونه که برخی از عزیزان در موضوعاتی همچون گلریزان و دیگر اقدامات خیرخواهانه، گام‌های مثبتی برداشتند. خداوند به آنان خیر عطا کند و دعای خیر مردم بدرقه راهشان باشد؛ اقداماتی که آثار نیک آن‌ها تا سال‌ها در یاد و خاطره مردم باقی خواهد ماند. روح درگذشتگان شاد و یادشان گرامی.

به خدا، مقاومت در برابر این تغییر پسندیده نیست. چرا باید به خاطر حرف مردم زندگی کنیم و به دلیل نگرانی از قضاوت چند نفر، از اصلاح یک رسم اجتماعی خودداری کنیم؟ همان افرادی که با تفکر خشک و نگاه‌های سنتی، مدام می‌پرسند «مگر می‌شود؟ مگر داریم؟ آبرویمان می‌رود، مردم چه می‌گویند؟» و با این پرسش‌ها در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.

برادران عزیز، شخصی را می‌شناسم که پس از فوت پدرش، برای تأمین هزینه‌های مراسم، مجبور به گرفتن وام با بهره سنگین شد. فرد دیگری تعریف می‌کرد که دو سال از فوت پدرش گذشته، اما هنوز نتوانسته هزینه آشپز مراسم را پرداخت کند. این‌ها واقعیت‌هایی هستند که نشان می‌دهند برگزاری چنین مراسمی، در کنار غم ازدست‌دادن عزیزان، می‌تواند فشار مالی سنگینی بر خانواده‌های داغدار تحمیل کند.

غذایی که با نگرانی از قضاوت دیگران، اضطراب آبرومند برگزارشدن مراسم و فشار مالی تهیه می‌شود، در شرایطی که خانواده عزادار خود با اندوه فراوان روبه‌روست، چه ضرورتی دارد؟ خیرات و احسان در راه خدا امری پسندیده است، اما می‌توان آن را به شیوه‌ای انجام داد که نه موجب فشار بر خانواده عزادار شود و نه به رقابت در هزینه‌کردن و ظاهرسازی بینجامد.

هرکس توانایی احسان دارد، می‌تواند در شب جمعه یا مناسبت‌های دیگر، افراد موردنظر خود را دعوت کند و به آنان غذا بدهد. همچنین می‌تواند هزینه خیرات را در اختیار نیازمندان واقعی قرار دهد؛ از جمله خانواده‌های کم‌برخوردار، بیماران مبتلا به سرطان، دانش‌آموزان بی‌سرپرست و کم‌بضاعت و مراکز آموزشی مناطق محروم و صعب‌العبور.

به خدا قسم، این اعمال و رفتار ما در دوران زندگی است که عیار واقعی‌مان را مشخص می‌کند؛ اینکه تا چه اندازه به ایمان، عبودیت و معرفت الهی نزدیک شده‌ایم و تا چه حد به وظایف انسانی و دینی خود عمل کرده‌ایم.

دینداری در عمل، نه در ظاهر

در همین زمینه، امام جعفر صادق (ع) می‌فرمایند:

«کُونُوا لَنا زَیناً وَ لا تَکُونُوا عَلَینا شَیناً»

یعنی زینت و مایه افتخار ما باشید، نه مایه ننگ و شرمندگی ما. این سخن، دعوتی روشن به اخلاق، تقوا، درستکاری و رعایت حقوق دیگران است؛ به‌گونه‌ای که رفتار پیروان اهل‌بیت (ع) موجب احترام دیگران به آنان و مکتبشان شود.

در ادامه همین آموزه، تأکید می‌شود که وقتی مردم رفتار، اخلاق، کسب‌وکار و کردار پیروان یک مکتب را می‌بینند، باید خوبی‌ها و درستی‌ها را در آن‌ها مشاهده کنند. دینداری صرفاً به انجام مناسک محدود نمی‌شود، بلکه باید در رفتار روزمره، رعایت حقوق مردم، پرهیز از ظلم و کمک به نیازمندان نیز نمود پیدا کند.

پس چه بهتر که به جای اصرار بر رسوم پرهزینه، به اصل و حقیقت آموزه‌های دینی توجه کنیم. اگر قرار است نام و یاد نیک ما در میان مردم باقی بماند، این امر بیش از هر چیز به رفتار درست، خدمت به دیگران و رعایت حقوق انسان‌ها وابسته است.

عزیزان من، رسم بندگی در عمل شایسته در زمان حیات است، نه صرفاً احسان و هزینه‌کردن پس از مرگ. دکتر علی شریعتی نیز در نوشته‌ها و سخنان منسوب به او، با لحنی انتقادی به موضوع نماز و روزه نیابتی و تصور جایگزین‌شدن پول به جای عمل شخصی پرداخته است. مضمون این انتقاد آن است که انسان نباید وظایف و مسئولیت‌های خود را در دوران زندگی نادیده بگیرد و تصور کند که می‌تواند پس از مرگ، با پرداخت هزینه، همه آن‌ها را جبران کند.

چرا باید پویش حذف غذای مراسم ختم را جدی بگیریم؟

امیدوارم با همت و همراهی همشهریان، این پویش را به یک حرکت اجتماعی فراگیر تبدیل کنیم؛ با امضای آن، برگزاری جلسات هم‌اندیشی و تدوین عهدنامه‌ای مشترک که زمینه اجرای هماهنگ طرح حذف ناهار و شام از مراسم ختم را فراهم کند؛ همان‌گونه که در برخی شهرهای کشور نیز برای اصلاح این‌گونه سنت‌ها اقداماتی صورت گرفته است.

همشهری گرامی!

بیایید با یکدیگر برای ریشه‌کن‌کردن رسم‌های نادرست اجتماعی تلاش کنیم. متأسفانه در جامعه ما، خانواده عزادار علاوه بر تحمل غم و اندوه فقدان عزیز خود، باید هم‌زمان به فکر تدارک پذیرایی از مهمانان نیز باشد؛ موضوعی که با توجه به شرایط اقتصادی کنونی، برای بسیاری از خانواده‌ها به باری مضاعف تبدیل شده است.

حتی اگر خانواده از نظر مالی مشکلی نداشته باشد، برنامه‌ریزی برای تهیه غذا و نگرانی از آبرومند برگزارشدن مراسم در برابر نگاه دیگران، در آن شرایط روحی دشوار، فشار روانی دیگری بر خانواده تحمیل می‌کند.

از سوی دیگر، هدف از حضور در مراسم ختم، ابراز همدردی با خانواده متوفی، تسلی‌دادن به بازماندگان و گرامی‌داشت یاد درگذشته است؛ نه انتظار برای پذیرایی مفصل یا ارزیابی میزان هزینه‌ای که خانواده صرف کرده است.

با خودداری از صرف غذا در این مراسم و گسترش تدریجی این فرهنگ، می‌توان از فشار اجتماعی برای تهیه ناهار و شام کاست. هرچه این رفتار در جامعه فراگیرتر شود، خانواده‌های بیشتری از نگرانی بابت هزینه‌های مراسم رها خواهند شد و به‌ویژه خانواده‌هایی که با مشکلات مالی روبه‌رو هستند، از این همراهی و همدلی بهره‌مند می‌شوند.

حذف پذیرایی و غذا از مراسم ختم، به معنای کنارگذاشتن خیرات و نیکوکاری نیست؛ بلکه تلاشی برای هدایت آن به سمت شیوه‌هایی کم‌هزینه‌تر، مؤثرتر و متناسب با نیازهای واقعی جامعه است. می‌توان به جای تحمیل هزینه به خانواده عزادار، با کمک به نیازمندان، حمایت از بیماران و تأمین نیازهای آموزشی کودکان محروم، ثواب و آثار اجتماعی خیرات را افزایش داد.

این فرهنگ نیک باید از خود ما آغاز شود. اگر هرکدام از ما در مراسم ختم بستگان و دوستان خود از انتظار پذیرایی غذایی صرف‌نظر کنیم و دیگران را نیز به این همراهی دعوت کنیم، به‌تدریج زمینه تغییر این رسم فراهم خواهد شد.

بیایید از خودمان شروع کنیم؛ تا خانواده‌های داغدار، در روزهای دشوار فقدان عزیزانشان، به جای نگرانی درباره هزینه‌های پذیرایی، فرصت بیشتری برای سوگواری، آرامش و رسیدگی به امور ضروری خود داشته باشند.

وَمِنَ‌اللّهِ التَّوفیق